___K_H_A_I_R___((^8^¥ Čęаn ( Bęlla ) ¥^8^))

Бид өдөр бүр хэн нэгнээс стресст орчихлоо, ажил дээрээ бөөн стресстэй байснаас, их уур уцаартай байх шиг байна, сэтгэл тавгүй, бухимдаад байна гэх ч юм уу, эсвэл нойр муутай хонолоо гэх зэрэг үгсийг сонсож байдаг. Аливаа тааламжгүй цочруул хүн амьтанд гэнэт, санамсаргүй,

санаатай, зориуд, зориуд биш зэрэг янз бүрийн байдлаар нөлөөлөхөд, бие махбодь өөрийгөө хамгаалж, түүнд өвөрмөц бус, ерөнхий хариулт өгдөг байна. Тэрхүү хариу урвал нь бие, сэтгэцийн өвөрмөц бус өөрчлөлтүүдээр илрэхийг стресст орлоо гэж ярьдаг.

Сонжоо
1. Та долоо хоногт 8-аас дээш цагаар телевиз үздэг.
2. Та 1-ээс илүү, өдөр тутмын сонин захиалдаг.
3. Та ажил дээрээ 3-аас дээш тооны хүнийг удирддаг албан тушаалтай.
4. Та сүүлийн үед салхинд цохиулах, хамрын ханиад хүрэх зэргээр 2-3 удаа өвдсөн.
5. Та машинтай, түүнийгээ өөрөө жолооддог.
6. Сүүлийн хоёр жилийн дотор та гэр бүлийн хүнээсээ /эсвэл үерхдэг найзаасаа/ салсан.
7. Та удирдлагатайгаа “сайнгүй” харьцаатай байдаг.
8. “Өнөө цагт хүний чанар их муудсан” гэдэгтэй та санал нийлдэг.
9. Таны ой тогтоолт их муудсан. Хэдхэн цагийн өмнө уншсанаа мартчихдаг болсон.
10. Үсээ самнасны дараа самны шүдэнд 20-иос дээш тооны үс унасан байдаг.
11. Хэрэв таныг ажлаас чинь гэнэт халчихвал, танд дахин ажил олоход нэлээд хугацаа шаардагдана.
12. Амтат жүрж, хар талх иднэ гэж бодохоор таны дотор муухайрдаг.
13. Нойронд маш муу. “Сэрэхгүй бөх нойрсох” гэдэг бол үлгэрт л байдаг байх.
14. Унтаж унтаж сэрчихээд ч “дахиад унтах юмсан” гэж боддог.
15. Хүсвэл амралтаа авч болох юм. Даанч чухал ажил их, хийх юм мундахгүй байна.
16. Сүүлийн үед сайн кино ч гарахаа больж.
17. Та тамхи татдаг.
18. Та ажлаасаа халагдаж магадгүй байгаа.
19. Ямар нэгэн багийн /спортын/ улаан фен нь байна гэдэг шал инээдэмтэй хэрэг.
20. Та Монголд амьдарч байгаадаа бухимддаг.
21. Үсний хувьд ч проблемгүй байгаа. Гэхдээ л Head&Shoulders шампуниар угаадаг.
22. Заримдаа хэн нэгэн рүү дуугаа өндөрсгөн “хандаж”, гомдоочих гээд байдаг тал бий.
23. Сүүлийн үед таны биеийн жин хэт нэмэгдэж /хасагдаж/ байгаа.
24. Хайр дурлал гэдэг бол хэн нэгний санаанаасаа зохиосон үлгэр.
25. Усны крантыг дутуу хаахыг та “үздэггүй”.
26. Хамгийн сүүлийн удаа бараг жилийн өмнө та шатны хоёр гишгүүрийг алгасаж гишгэсэн байх.
27. Үнэхээр инээд хүрмээр онигоо ч сонсогдохоо байж.
28. Зөвхөн тэнэгүүд л хагарталаа баяжиж, толгой эргэм амжилтанд хүрдэг.
29. Та өвчин намдаах эм биедээ байнга авч явдаг.
30. Цаг агаар муудахад, таны бие ч бас мууддаг.
31. Гэнэт хангинах телефон утасны дуу яагаад ч юм нэг л түгшүүр төрүүлдэг.
32. Урьд нь бүх юм сайхан байж дээ.

Та “тийм” гэсэн хариулт бүрдээ 1 оноо өгч, нийлбэр дүнгээ гаргаад,доорх хариултыг уншиж өөрийнхөө стресстэй эсэхийг тодруулна уу.

Та 5-аас доош оноотой бол:
Та ган төмөр шиг бат бөх мэдрэлтэй юм. Таны эрүүл мэнд маш сайн байна.

Та 5 - 8 оноотой бол:
Бүх юм хэвийн байна. Та нөхцөл байдлыг гайхалтай сайн мэдэрч, түүнд зохицож чаддаг.
Гэхдээ хааяа ч болов, жаахан ч гэсэн өөрийгөө амрааж чаддаг бай.

Та 8 - 15 оноотой бол:
Та яг “стрессийн өмнөх байдал”-д байна.

Та 15-аас дээш оноотой бол:
СТРЕСС!!!

Зөв амьсгалж сурах нь агаарын бохирдолт, утаа ихтэй үед амьсгалын замын болон бусад өвчнөөс урьдчилан сэргийлэхэд чухал үүрэгтэй. Хамар нь амьсгалын эрхтэн системийн хамгийн эхний хэсэг юм. Хүн  ердийн үед амьсгалаа хамраар авч амаар эсвэл хамраар гаргадаг.

Хамар маш чухал үүрэгтэй нандин эрхтэн юм.
1. Амьсгалах
2. Хамгаалах
3. Дуу авиаг өнгөлөг,уянгалаг болгон хувиргах
4. Үнэрлэх
5. Гоо сайханд нөлөөлөх 
        

1 - духны хөндий
2 - элхэгийн хөндий
3 - дээд самалдаг
4 - дунд  самалдаг
5 - хажуугийн хөндий
6 - хамрын таславч
7 - доод самалдаг
8 - нулимсны суваг

Хамрын  хамгаалах үүргийн талаар тайлбарлая.
               Хүний хамрын үүдэвч хэсэгт байдаг олон тооны усэнд гаднаас орсон тоос шороо шүүгдэн цэвэрлэгддэг. Харин хамрын хөндийн доод, дунд самалдагт байх маш нягт хялгасан судасан торлог бүтэц  нь их дулаан,  чийглэг шингэн ялгаруулдаг бөгөөд  хамрын хөндийгөөр урсах агаар үүний тусламжтайгаар бүлээсэж бас чийглэг болдог байна. Жишээ нь: Гадаа – 12 градус байхад хамраар амьсгалсан агаар залигуурт хүрэхэд +25 градус болсон байдаг.
           Хамрын хөндийн салст бүрхэвчээс ялгардаг онцгой бүтэцтэй салслаг шингэн нь хамрын хөндийд орших сормослог эсийн тусламжтай гаднаас орж ирэх бактер вирүсыг өөртөө наалдуулан, гадагшлуулдаг.

            Амьсгал авах хэлбэрээр нь амьсгалыг үндсэн 3 хэлбэрт хуваана.
1. Цээжний дээд хэсгийн амьсгал (эгэмийн амьсгал)
2. Цээжний доод хэсгийн амьсгал
3. Хэвлийн амьсгал
           Энэ 3 амьсгалын аль хэлбэрийг хүн өөрт хэвшүүлснээс амьдралынхаа туршид эрүүл саруул амьдрах эсвэл өвчин эмгэгт өртөмтгий байх гол нөхцөл бүрдэнэ.

           Хэрвээ хүн амьсгал авахад цээжний дээд хэсэг хөдөлж, мөр дээш өргөгдөн цээж түхийн хэвлий татагдаж байвал цээжний дээд хэсгийн амьсгал гэнэ. Ингэж  амьсгалдаг хүнд амьсгал гаргах үед уушгинд агаар үлдэх ба уушгин дахь агаарын солилцоо гүйцэд сайн явагддаггүй, удаан ярихад хоолой нь амархан цуцдаг, дуулахад хүч султай, дуулах ярих үед хүзүүгээр чилдэг, хоолой хөндүүрлэдэг, дууны өнгө сонсголонтой биш,удаан ярихад  сөөнгөтдөг, ханиад амархан хүрдэг, амьсгалын дээд замын өвчинөөр өвдөх эрсдэл  ихтэй байдаг.

          Цээжний доод хэсгийн амьсгалын хэлбэртэй хүмүүс амьсгал авахад цээж доод, дунд хэсгээр  2 тийш тэлж өвчүүний доод хэсгээр урагш тувийж байдаг. Ингэж амьсгалдаг  хүн цээжний дээд хэлбэрийн амьсгалыг бодвол эерэг үзүүлэлттэй. Цээжний доод хэсэг хэвлийн амьсгал нь хамгийн тохиромжтой. Энэ хэлбэрийн амьсгалын үед амьсгал авахад хэвлий урагш тумбийж, гаргах үед хэвлий шалчийж байдаг.

             Цээж оролцохгүй амьсгалдаг хүний дуу хоолой илүү цээлхэн өнгөлөг ярих, дуулах үед цуцахгүй амьсгалын замын өвчинд өртөх нь бага байдаг.

Та энэ зөвлөмжийг уншаад өөрийн амьсгалын хэлбэрээ тодорхойлон  өөрчлөх боломж бий шүү.
Туршаад үзээрэй!

Хамраа хэрхэн хамгаалах вэ?
          Даарахгүй, хамраа  битүүрүүлэхгүй,  хатаахгүй, хүйтэн сэрүүний улиралд малгайгүй    явахгүй  байх нь чухал. Түүнчлэн машины агааржуулагч, гэрийн халаалтын    хуурай   агаар, хуурай  бохирдолттой, утаатай агаар, ургамал, амьтны   болон  ахуйн тоос гэх   мэт  харшлын үед  хамар хатах, ус гоожиж  битүүрдэг. Үүнийг эмчлэхгүй  удаан   явснаас духны  хөндий,  хамрын    хөндийнүүд ,  идээлж хүндэрдэг.

           Эдгээрээс сэргийлэхийн тулд гэрийн  нөхцөлд   600 грам  буцалсан усанд    цайны нэг  халбага  нунтаг  давс  хийж бэлтгэнэ. 2%-ийн содын уусмал  250   мл буцалсан усанд нэг цайны халбага сод  хийнэ. Хүүхдэд 1%-ийн  содын   уусмал хэрэглэнэ. Мөн  09% натри хлоритын  уусмалыг  өдөрт   2 - 3   удаа,  2 - 3 дуслаар хамарт  дусаах  буюу  угаана. Хүүхдэд ялгаагүй.
Хамрын  ринол,нафазолин,  глазолин, санорин зэрэг  дусаалгыг өдөрт 1-2 удаа дусаана..   

           Хамартаа эмийг   зөв дусаах хэрэгтэй. Толгойгоо  хажуу тийш нь хазайлган хамартаа 2-3 дусал эм буюу уусмалаа дусаагаад амьсгалаа хамраараа татаж, хамраа эрхий болон долоовор хуруугаараа чимхээд эгц доошоо тонгойж 1 - 2 минут  болно. Удаан хугацаагаар эм дусаавал эмэндээ харшиж хамар битүүрч хатдаг  болдог.

Таргалалттай тэмцэхийн тулд хамгийн түрүүнд эмчид хандах хэрэгтэй. Илүүдэл жинтэй болж байгаагийн шалтгаан бие махбодийн тань гормоны өөрчлөлттэй холбоотой байж болох юм. Хэрэв тийм бол хоол ундаа хязгаарлаад нэмэргүй, эмчилгээ хийлгэхээс нааш жин хасна гэж саналтгүй.

Хоол судлаач танд зөв хооллолтын талаар зөвлөгөө өгнө. Тухайлбал өдөрт хичнээн хэмжээний уураг, нүүрс ус, тос хэрэгтэйг хэлж өгнө.

Халамжтай эцэг, эхчүүдэд зориулсан алтан дүрэм:

1. Гэр бүлийнхээ гишүүдийн зөв хооллолтод анхаар. Хоолны ширээн дээр тавьж байгаа хоол ундны хувь хэмжээг тохируулаарай. Хөргөгчөө шинэ ногоо, жимс, будаа, бүдүүн ширхэгтэй гурилаар хийсэн талхаар дүүрэг. Чипс, хийжүүлсэн ундаа зэрэг түргэн хоол гэж нэрлэдэг бүхнийг хогийн савандаа хийчих. Ийм хүнс биеийн галбирт төдийгүй хүүхдийн эрүүл мэндэд муу.

2. Хүүхдийг хооллох дургүй болгохгүйн тулд заавал идэх ёстой гэж бүү шах. Хүүхдээ өлссөн эсэхийг нь л мэддэг болох хэрэгтэй.

3. Хоол унд урамшуулал биш, бас шийтгэл биш. Хоолоор шагнах эсвэл “гавъяа” байгууллаа гэж хоолыг нь хасах хэрэггүй.

4. Зайлшгүй хязгаарлаж, хорих ёстой зүйлийг хязгаарла, хорь. Зурагт үзэхийг хязгаарла, амттаны сурталчилгааг бүү үзүүл.

5. Хөдөлгөөн - илүүдэл жин хуримтлуулахгүй байх гол дүрэм. Гэр бүлээрээ явган аялал хий. Гэрийн спорт булан байгуулах, унадаг дугуй авахад хөрөнгө мөнгөө харамгүй зориул.

6. Хүүхэд зүгээр суух ёсгүй, хийх ажилгүйгээс гал тогоо руугаа гүйдэг. Хүүхдээ спортын дугуйлан, хөгжмийн сургуульд эсвэл өөр ямар нэг дугуйланд бүртгүүлээрэй.

7. Хүүхдээ хэтрүүлж болохгүй гурвын дүрэм буюу хэт их биш, хэт хортой биш, хэт амттай биш гэсэн дүрмийг баримтлуул.

8. Хүүхдийн амьдралын хэв маяг таны амьдралын хэв маягийн хуулбар байх ёсгүйг санаж яваарай. Спорт бол цаг дэмий үрсэн зүйл, гэдэгт та итгэлтэй байдаг, зурагтын өмнө хачиртай шар айрагтай суухаас хэзээ ч татгалздаггүй бол таны хүүхдүүд жингийн асуудалтай болоход бүү гайхаарай. Таргалалтын эсрэг тэмцлийг өөрөө өөрөөсөө эхэл.

Дашрамд хэлэхэд,илүүдэл жин гэдэг ойлголт харьцангуй юм. Гол нь энэ бол эрүүл мэнд, сэтгэл санааны амар тайван байдал юм. Бүх өвчин, тэр дундаа таргалалт сэтгэл санааны тавгүй байдлаас үүдэлтэй байдгийг санахад илүүдэхгүй. Ямар нэг асуудлыг шийдэж чадахгүйгээс үүдсэн сэтгэл мэдрэлийн тавгүй байдлын улмаас ихэвчлэн таргалдаг гэж сэтгэл судлаачид үзэж байна.

Таныг хэр урт наслахыг тодорхойлох хамгийн том хүчин зүйл бол таны ген биш, харин хэрхэн зөв сайн амьдарч ирсэнд байдаг ажээ. Та итгэхгүй байна уу?

Английн Эрүүл мэндийн сэтгүүлд 20,000 хүнээс авсан судалгаагаар даралт харвах эрсдлийг дараах дөрвөн зүйлийг хийснээр тавин хувь бууруулж чадна гэжээ. Үүнд өдөрт 30 минут идэвхитэй хөдөлгөөнтэй байх, өдөрт 5 удаа ногоо, жимсээр элбэг хоол идэх, тамхи татахгүй байх, согтууруулах ундаа хэтрүүлэн хэрэглэхээс зайлсхийх гэжээ. 
Урт наслахын тулд та дээрх энгийн арга замуудыг хэрэгжүүлэхээс гадна судлаачдын олж тогтоосноор 100-н настнууд идэж уух, алхаж хөдлөх, стресс хямралыг даван туулах  тодорхой арга барилтай байдаг аж. Эдгээрийг бид өөрсдийн насжих үйл явцыг илүү сайжруулахдаа ашиглаж болох юм. Мэдээж 100 насыг зооглох нь таны эцэг эх ингэж өндөр насалсан эсэхтэй холбоотой. Гэвч Бостоны Их сургуулийн Эрүүл мэндийн сургуулийн Томас Пэрлс таныг хүний генд нөлөөлөхөөр маш хүнд өвчин л тусаагүй бол та дор хаяж 90-н насыг төвөггүйхэн хүрнэ гэдэгт итгэлтэй байна. Харин таны эцэг эх, өвөө эмээ чинь архаг тамхичид байсан бол тэд өөрсдийн наслах ёстой насандаа ч хүрч чадалгүй өөд болцгоосон байж магадгүй. Ийм учраас та доорх 10 дадлыг эзэмшиж өдөр бүр хэрэгжүүлснээр тэрхүү гурван оронтой тоонд өлхөн хүрнэ.

1. Тэтгэвэрт битгий гар. “Нийгэмд хүмүүс гэнэт ажил хийхээ больцгооход хэт таргалалт, зүрх судасны төрлийн өвчин тусах магадлал тэтгэвэрт гарсны дараа пуужин шиг л шуугиад ирдэг гэдгийг баримт, судалгаа харуулдаг” гэж Балтиморын Наслалтын судалгааны албаны захирал Льюжи Ферручи хэлж байна. Италийн Чианти муж 100 хол давсан настнуудын тоогоороо маш өндөр хувьтай. Тэндхийн хүмүүс амралт чөлөөт цагаа бусдаас арай өөрөөр өнгөрүүлдэг. Энэ хүмүүс тэтгэвэрт гараад өдрийн ихэнхи цагийг жимс ногоогоо тарьж, арчлах зэргээр ферм дээрээ ажиллаж өнгөрөөдөг. Тэд хэзээ ч идэвхигүй, зүгээр суудаггүй. Та “би тэгж жимс ногоо тарьж арчилж чадахгүй” гэж бодож байна уу? Тэгвэл ач гучийнхаа цэцэрлэг, сургуульд тусалж, эсвэл янз бүрийн төрийн бус байгууллагуудад сайн дурын ажилтан хийж болно шүү дээ.
2. Өдөр бүр шүдээ цэвэрлэ. Энэ нь таны артерийн судсыг эрүүл байлгахад тусална. Нью-Иоркийн Их сургуулийн 2008 оны судалгаагаар өдөр бүр шүдээ цэвэрлэх нь амны хөндийн бактерийн гаралтай өвчлөлийг бууруулдаг гэжээ. Ийм бактери нь цусанд орсноор зүрх судасны өвчин үүсэх гол хүчин зүйл болсон артерийн судсанд үрэвсэл үүсгэдэг байна. Бас өөр нэг судалгаагаар амны хөндийн эрүүл ахуйг сахидаггүй, амандаа маш их бактертай хүмүүс нь артерийн судсаа нарийсгах магадлал өндөртэй бөгөөд энэ нь эргээд зүрхний өвчний эх үүсвэр болдог. “Хүмүүс дор хаяж хоёр удаа шүдээ угааж дадвал амьдралаа уртасгахад нь маш том ашиг тус өгнө гэж би үнэхээр итгэж байна” гэж Перлс зөвлөж байна.
3. Хөдөл. “Дасгал хөдөлгөөн бол залуу насны оргилох булаг юм. Энэ нь яг л машиндаа та тос масло хийж хөдөлгөдөгтэй адил. Тос маслотай машин илүү сайн, бас таны дураар хөдөлдөг” гэж Чикагогийн Иллинойсын Их сургуулийн эм зүй, наслалтын судалгааны судлаач Жей Олшански хэлж байна. Дасгал хөдөлгөөн нь таны сэтгэл санаа, тархи оюун, биеийн тэнцвэр, булчингуудын жин, яс үе мөчинд тань хамгийн их ашиг тусаа өгдөг гэдгийг судалгаанууд ар араасаа л баталцгааж байна. Та хөдөлж эхлэнгүүт л ашиг тус нь тэр даруй ирдэг. Та өөрийгөө биеийн тамирын зааланд очиж хичээллэж чадахгүй байна даа гэж санаа зовох ерөөсөө хэрэггүй. Та зүгээр л өдөрт 30 минут ойролцоох дэлгүүр лүү ч юм уу, эсвэл гэрийнхээ ойр хавиар сайхан алхахад л хангалттай. Байнгын дасгал хөдөлгөөнөөр булчингаа чангаруулах нь ч бас сайн. Гэхдээ иогийн дугуйланд явснаар   сунгалтын дасгал хийж, адилхан үр дүнд бас хүрч болдог.
4. Өглөөний хоолондоо эрдэнэ шиш, овъёосоор баялаг хүнс ид.  Ер нь өглөөд арвай, буудай ихтэй хоол цай хэрэглэх нь настайчуудыг өдрийн турш цусан дахь чихрийн түвшингээ хэвийн хэмжээнд байлгахад тустайг саяханы хийсэн судалгаагаар тогтоожээ.  Ийм хоол хүнс хэрэглэж хэвшсэн хүмүүсийн хувьд хөгшрөлтийг хурдасгаж өгдөг нэг шалтгаан болох чихрийн шижин өвчнөөс сэргийлж чадна.
5. Дор хаяж зургаан цаг унтаж бай. Өдрөө уртасгахын тулд нойроо хэмнэж, илүү цаг гаргаж байхын оронд амьдрах хугацааг тань уртасгах он жилүүдийг нэмэхээ бод. “Нойр бол бидний бие организмыг хэвийн байлгаж, эд эсүүдийг эдгээж сэргээх хамгийн чухал үйл ажиллагааны нэг юм. Настайчууд доод тал нь зургаан цаг унтах ёстой гэдгийг бид тооцоолж гаргасан” гэж Ферручи хэлсэн. Нэгэн зууныг хүрч насалсан урт настанууд нойрыг яах аргагүй хамгийн нэгдүгээрт байх ёстой зүйл гэж тэмдэглэх нь зайлшгүй биз ээ.
6. Хүнсний нэмэлт бэлдмэл биш, харин хоол тэжээл хэрэглэ. Витамин С, Е, эсвэл бетакаротин гэх мэт бодисуудыг цусандаа ихээр агуулж байдаг хүмүүс харьцангуй илүү урт насалж, зөнөх нь ч удаан байдгийг судалгаа баттай харуулж байна. Харамсалтай нь, энэ мэт аминдэмүүдийг агуулсан хүнсний нэмэлт бэлдмэлүүдийг хэрэглэх нь хөгшрөлтийг удаашруулахад ашиг тустай гэсэн баримт алга. “Жирийн нэг улаан лоолинд агуулагдаж байдаг эдгээр бодисууд нь бидний мэддэг витамин С зэрэг ганц аминдэмээс ч илүү цогцоороо эрүүл мэндийг тэтгэдэг хоорондын харилцан уялдаатай” гэж Ферричи тэмдэглэжээ. Шим тэжээл муутай цагаан хүнс болох талх, гурил, элсэн чихэр зэргээс аль болох зайлсхийж, харин шим тэжээл ихээр агуулсан өнгө алагласан жимс жимсгэнэ, хүнсний ногоо, бас бүдүүн тарианы талх, буудай зэргийг байнга хэрэглэж бай.  
7. Аль болох бага хямар.  Вүүди Аллен мэтийн жүжигчид л сэтгэлийг нь зовоож буй зүйлийг эрүүл саруул хошигнолоор тайлаад гаргачиж чадах биз. Харин бид мэтийн хямрагчдын хувьд стресстэй тэмцэх шинэ арга замыг олсон нь дээр байх. “Бид зуу наслагчид хүнд хэцүү асуудлууд дээрээ аль болох эргэлдэхгүй, эсвэл аливааг өөрт хэт ойроор дусгаж авдаггүй болохыг харуулсан судалгааны шинэ баримт олоод байна. Тэд зүгээр л тоохгүй өнгөрүүлэхдээ гарамгай” гэж Перлс хэлсэн юм. Хэрэв би угаасаа ингэж чадахгүй гэж бодож байгаа бол хямарч бухимдсан үедээ энэ байдлаас гарах өөрт таарсан илүү дээр аргыг олох хэрэгтэй. Ёог, дасгал, бясалгал, эсвэл хэсэгхэн хором зүгээр л гүнзгий амьсгаа авах зэрэг нь бүгд тустай сайн. Таагүй асуудлаа байн байн бодох, зурагтынхаа өмнө чипс хивээд суух, согтууруулах ундаа уух нь ямар вэ гэж үү? Муу, маш муу.
8. Долоо дахь өдрийн адвентист шиг амьдар.  Өөрсдийгөө 7 дахь өдрийн адвентист гэж тодорхойлдог америкчуудын дундаж наслалт 89 буюу жирийн америк хүнээс бүхэл бүтэн арван насаар урт байна. Энэ шашны нэг итгэл үнэмшил бол Бурханаас зээлж авсан бие махбодио баярлуулж байх нь чухал гэж үздэг. Энэ нь тамхи татахгүй байх, архи дарсанд донтохгүй байх, эсвэл чихэр бурмаар хэт цатгахгүй байх явдал юм. Сүсэгтнүүд нь жимс жимсгэнэ, төрөл бүрийн хүнсний ногоо, самар, шош зэрэгт үндэслэсэн цагаан хоолтон байж, хангалттай сайн дасгал хийх ёстой гэж үздэг. Тэд бас өөрсдийн гэр бүл, хамт олондоо маш их анхаарцгаадаг.
9. Дадал зуршилтай бол. 100  настнууд бүхий л амьдралынхаа туршид нэгэн төрлийн ажил хэрэг эрхэлж, нэгэн төрлийн хоол ундаа идэж уух зэрэг тогтсон дадал, хэв маягтай байдаг гэж Олшански өгүүлж байна. Өдөр бүр тогтсон цагт унтаж, босох нь ч нас ахихын хэрээр бие махбодийг тэнцвэртэй байлгах бас нэгэн сайн дадал юм. “Нас ахих тусам таны сэтгэл санаа улам бүр доройтож байдаг учраас хэрэв та нэг шөнө хэдхэн цагийн нойр алдсан ч, эсвэл хэтэрхий их архи дарс уусан бол эргээд бие тань хэвийн байдалдаа шилжихэд маш хэцүү, хүндрэлтэй болдог” гэж Ферручи тайлбарласан. Энэ нь таны дархлааны хамгаалалтыг доройтуулж, янз бүрийн ханиад томуу, вирус бактерийн гаралтай үрэвсэл авахад илүү мэдрэмтгий болгодог ажээ.
10. Холбоотой бай. Ялангуяа бэлэвсэрч хоцорсон хөгшчүүлийн хувьд наснаасаа эрт өөд болох нэг шалтгаан болдог сэтгэл санааны хямралаас зайлсхийх гол түлхүүр бол найз нөхөд, хайртай дотно хүмүүстэйгээ байнга холбоо харилцаатай байх явдал юм. Зарим сэтгэл судлаачид настайчуудад ихээхэн тустай нэг арга бол хөгшинтэйгөө гадуур алхах, эсвэл хэсэг бүлгээрээ хамтдаа дасгал хийдэг клуб зэрэгт хамрагдах нь хамгийн үр дүнтэй аргуудын нэг гэж үздэг. Өдөр бүр дотны найз нөхөр, эсвэл гэр бүлийн гишүүнтэйгээ хамт байх нь өндөр настай хүмүүст сэтгэл санааны маш том дэмжлэг болдог.